Mniej poleceń, więcej współpracy. Jak budować komunikację opartą na autonomii, bezpieczeństwie i więzi

Komunikacja z dzieckiem nie musi polegać na wyborze między dwiema skrajnościami: „dorosły decyduje, dziecko wykonuje” albo „dziecko decyduje o wszystkim”.

Istnieje trzecia droga: komunikacja, w której zarówno dziecko, jak i dorosły pozostają podmiotami relacji.

Dorosły może mieć swoje potrzeby, granice, plany i odpowiedzialność. Dziecko może mieć własne potrzeby, emocje, preferencje, tempo i prawo do autonomii. Nie zawsze możemy pozwolić dziecku zdecydować czy coś się wydarzy, ale bardzo często możemy pozostawić mu wpływ na to: jak, kiedy, w jakiej kolejności albo z czyją pomocą to zrobimy.

Jednym ze sposobów budowania takiej relacji jest częstsze korzystanie z języka deklaratywnego: zamiast przede wszystkim kierować zachowaniem drugiej osoby, przekazujemy jej informacje, opisujemy sytuację, nazywamy własną perspektywę, zauważamy problem i tworzymy przestrzeń do wspólnego znalezienia rozwiązania.

To pozornie niewielka zmiana językowa. W rzeczywistości zmienia bardzo dużo.

Nie chodzi o to, żeby dzieci „robiły, co chcą”

To jedno z najważniejszych nieporozumień dotyczących komunikacji wspierającej autonomię. Autonomia nie oznacza braku granic. Dziecko może usłyszeć:

• „Nie pozwolę Ci uderzyć brata.”
• „Nie możemy jechać samochodem bez zapiętych pasów.”
• „Nie zgadzam się, żebyś mówił do mnie w ten sposób.”
• „Jestem zmęczona i teraz potrzebuję odpocząć.”

To nadal jest komunikacja respektująca podmiotowość dziecka. Różnica polega na tym, że granica nie musi oznaczać kontroli całej osoby.

• Możemy powiedzieć: „Nie możemy jechać bez zapiętego pasa. Możemy natomiast zastanowić się, co pomoże Ci go zapiąć.”
• Zamiast: „Zapnij pas natychmiast, bo powiedziałam.”

W obu przypadkach granica jest dokładnie taka sama. Zmienia się sposób jej komunikowania.

Dlaczego autonomia jest tak ważna?

Potrzeba autonomii jest jednym z podstawowych elementów ludzkiej motywacji opisywanych przez teorię autodeterminacji (Self-Determination Theory). Autonomia nie oznacza robienia wszystkiego samemu ani braku zależności od innych, oznacza przede wszystkim doświadczenie:

Badania nad rodzicielstwem wspierającym autonomię są znacznie szersze niż badania nad samym językiem deklaratywnym.

• Duża metaanaliza obejmująca 238 prób i łącznie ponad 126 tysięcy uczestników wykazała pozytywny związek między rodzicielskim wsparciem autonomii a dobrostanem dzieci. Jednocześnie kontrola psychologiczna była związana z gorszymi wskaźnikami funkcjonowania. Co szczególnie ciekawe, zależności te obserwowano w różnych kulturach, grupach wiekowych i niezależnie od płci dziecka.
• Systematyczny przegląd 63 badań wskazuje również, że wspieranie autonomii przez rodziców wiąże się z korzystnymi efektami akademickimi i społeczno-emocjonalnymi w dzieciństwie.
• Podobne zależności widzimy w edukacji. Metaanaliza obejmująca 153 badania i ponad 213 tysięcy uczniów analizowała związek wsparcia autonomii ze wskaźnikami uczenia się. Najsilniejsze związki dotyczyły m.in. autonomicznej motywacji, zaangażowania i przekonań dotyczących własnych możliwości; analizowano także samoregulację, cele związane z uczeniem się i osiągnięcia szkolne.

To ważne, ponieważ pokazuje, że wspieranie autonomii nie stoi w sprzeczności z osiąganiem celów. Wręcz przeciwnie: może pomagać dziecku stopniowo przechodzić

• od: „robię to, ponieważ ktoś mnie zmusza”
• do: „rozumiem, po co to robię i potrafię coraz bardziej kierować sobą”.

A co wiemy konkretnie o komunikacji deklaratywnej?

Tutaj potrzebna jest pewna ostrożność. Nie byłoby rzetelne stwierdzenie, że istnieją mocne badania pokazujące, iż zamiana zdań typu „załóż buty” na „buty stoją przy drzwiach” sama w sobie powoduje określone efekty rozwojowe. Znacznie mocniejsze dowody dotyczą szerszego stylu komunikacji i rodzicielstwa wspierającego autonomię.

Istnieją natomiast interesujące badania dotyczące deklaratywnych i imperatywnych aktów komunikacyjnych u dzieci autystycznych.

• Metaanaliza 23 badań obejmująca 727 dzieci autystycznych do 8. roku życia wykazała istotny związek między deklaratywnymi aktami komunikacyjnymi a umiejętnościami językowymi (średnio r = 0,42), podczas gdy dla komunikacji imperatywnej takiego istotnego związku nie stwierdzono. Autorzy podkreślają jednak, że jest to związek korelacyjny, a nie dowód, że samo stosowanie deklaratywnych komunikatów przez rodziców powoduje rozwój języka.

Już wcześniejsze badania interakcji rodzic–dziecko wskazywały także na różnice w proporcji inicjowania komunikacji i używania komunikatów imperatywnych w interakcjach z dziećmi autystycznymi.

Dlatego język deklaratywny najlepiej traktować nie jako „metodę terapeutyczną o udowodnionej skuteczności na X”, lecz jako praktyczny sposób realizowania szerszych, dobrze wspieranych naukowo zasad: autonomii, responsywności, współpracy i ograniczania nadmiernej kontroli.

Co właściwie zmieniamy?

Najprościej:

• zamiast sterować – informujemy,
• zamiast zakładać – zauważamy,
• zamiast wymuszać odpowiedź – pozostawiamy przestrzeń,
• zamiast rozwiązywać wszystko za dziecko – zapraszamy je do myślenia,
• zamiast walczyć o kontrolę – szukamy współpracy.

Wyobraźmy sobie prostą sytuację: Dziecko zostawiło plecak na środku przedpokoju.

• Możemy powiedzieć: „Podnieś plecak.”

To komunikat imperatywny. Dorosły zauważa problem, wymyśla rozwiązanie i przekazuje dziecku instrukcję.

• Możemy też powiedzieć: „Plecak został na środku przejścia.”

Teraz przekazaliśmy informację.

Dziecko ma możliwość:

1. Zauważyć problem.
2. Zrozumieć jego znaczenie.
3. Wymyślić rozwiązanie.
4. Rozpocząć działanie.
5. Sprawdzić jego efekt.

To właśnie te małe codzienne sytuacje mogą stać się okazjami do ćwiczenia samodzielnego myślenia.

Język, który zostawia miejsce na myślenie

Nie chodzi jednak o mechaniczne tłumaczenie każdego polecenia na „język deklaratywny”.

Ton, intencja i przestrzeń pozostawiona po wypowiedzi są równie ważne jak słowa.

„Widzę, że BUTY NADAL STOJĄ PRZY DRZWIACH…” wypowiedziane z irytacją i znaczącym spojrzeniem pozostaje w praktyce poleceniem. Dzieci doskonale odczytują tę różnicę.

Dorosły również ma prawo wyboru

Komunikacja bez przemocy i nadmiernej kontroli nie oznacza, że dorosły ma nieustannie rezygnować z siebie. Wręcz przeciwnie. Zdrowa autonomia działa w obie strony. Możemy mówić:

• „Nie chcę teraz być dotykana.”
• „Jestem zmęczona i potrzebuję odpoczynku.”
• „Nie zgodzę się na krzyk bezpośrednio przy mojej twarzy.”
• „Mogę Ci pomóc przez dziesięć minut, a potem wracam do swojej pracy.”
• „Nie mam dzisiaj siły na plac zabaw. Możemy poszukać czegoś, co będzie możliwe dla nas obojga.”

Dziecko otrzymuje dzięki temu niezwykle ważną lekcję: Moje potrzeby są ważne, ale potrzeby innych ludzi również istnieją. To fundament relacji, a nie przeciwieństwo empatii.

Wybór nie zawsze oznacza „tak albo nie”

W wielu sytuacjach dorosły odpowiada za podjęcie decyzji:

• Dziecko musi dostać potrzebny lek.
• Musi zostać zabezpieczone w samochodzie.
• Nie może uderzać drugiej osoby.
• Czasami trzeba wyjść do szkoły, lekarza albo na samolot.

Wtedy nie warto tworzyć pozornej autonomii: „Czy chciałbyś może zapiąć pas?”, jeżeli odpowiedź „nie” w rzeczywistości nie jest możliwa.

Uczciwiej powiedzieć: „Samochód nie może ruszyć, dopóki wszyscy nie mają zapiętych pasów. Możemy natomiast pomyśleć, co ułatwi Ci zapięcie.”

Możemy nie mieć wyboru czy, ale nadal mieć wybór:

• jak,
• w jakiej kolejności,
• z czyją pomocą,
• w którym miejscu,
• którym sposobem,
• z jaką przerwą,
• co wydarzy się przedtem,
• co wydarzy się później.

To jest realna autonomia w ramach realnych granic.

Dlaczego mniej poleceń może oznaczać więcej współpracy?

Każde polecenie ustawia na moment dwie osoby w określonych rolach: jedna kieruje – druga ma wykonać. Samo w sobie nie jest to czymś złym. Dzieci potrzebują instrukcji. Problem pojawia się wtedy, gdy większość codziennej komunikacji zaczyna przyjmować taką formę:

1. Wstawaj.
2. Ubierz się.
3. Jedz.
4. Szybciej.
5. Weź plecak.
6. Załóż buty.
7. Chodź.
8. Wsiadaj.
9. Zapnij pas.
10. Nie ruszaj tego.
11. Uważaj.
12. Posprzątaj.
13. Umyj ręce.
14. Siadaj.
15. Odrabiaj lekcje.

W ciągu jednego dnia dziecko może otrzymać ogromną liczbę komunikatów sterujących jego zachowaniem. Warto więc czasami zadać sobie pytanie: Czy moje dziecko naprawdę nie wie, co powinno teraz zrobić?

Jeżeli wie, być może kolejna instrukcja nie jest mu potrzebna. Potrzebuje czasu na uruchomienie działania.

Szczególne znaczenie dla dzieci bardzo wrażliwych na wymagania (PDA)

Taki sposób komunikacji może być szczególnie przydatny w przypadku dzieci, które silnie reagują na poczucie presji, kontroli lub utraty autonomii — w tym części dzieci autystycznych oraz osób opisywanych jako mające profil PDA.

• W takich sytuacjach problemem nie zawsze jest: „Nie chcę tego zrobić.”
• Czasami znacznie trafniejsze jest: „Chcę, ale kiedy czuję, że muszę, moje napięcie rośnie tak bardzo, że coraz trudniej mi zacząć.”

Dlatego dziecko może bardzo chcieć jechać na wycieczkę, a jednocześnie utknąć podczas ubierania.

Może być głodne i protestować, kiedy słyszy „musisz coś zjeść”.

Może lubić szkołę i nie być w stanie wyjść z domu.

W takich sytuacjach dokładanie kolejnych poleceń bywa jak naciskanie gazu przy zaciągniętym hamulcu.

A kiedy potrzebujemy zwykłego, bezpośredniego komunikatu?

Język deklaratywny nie jest religią. Nie trzeba mówić deklaratywnie przez cały dzień.

• W sytuacji zagrożenia: „STOP!” jest znacznie lepszym komunikatem niż: „Widzę, że samochód szybko się do nas zbliża.”
• Kiedy dziecko zamierza kogoś uderzyć: „Nie pozwolę Ci go uderzyć.” jest właściwym, jasnym komunikatem.
• Gdy czegoś naprawdę potrzebujemy, możemy również powiedzieć: „Potrzebuję, żebyś teraz ściszył muzykę.”

Komunikacja oparta na autonomii nie oznacza więc unikania wszystkich próśb i poleceń. Chodzi o poszerzenie repertuaru. Nie wszystko musi być instrukcją.

Najtrudniejsze: nauczyć się nie zadawać tylu pytań

Pytanie wydaje się łagodne, ale również może być wymaganiem:

• „Co chcesz zjeść?” – wymaga podjęcia decyzji.
• „Dlaczego jesteś zły?” – wymaga rozpoznania własnego stanu, znalezienia przyczyny, ubrania jej w słowa i udzielenia odpowiedzi.
• „Powiesz mi, czego potrzebujesz?” – również zawiera zadanie.

Kiedy dziecko jest przeciążone, czasami lepiej powiedzieć:

• „Nie musisz teraz wiedzieć.”
• „Możemy chwilę poczekać.”
• „Jestem tutaj.”
• „Jeżeli później będziesz chciał mi powiedzieć, posłucham.”

To również jest komunikacja.

Jak nauczyć się tak mówić?

Na początku język deklaratywny może brzmieć sztucznie – to zupełnie normalne. Większość dorosłych przez całe życie ćwiczyła przede wszystkim język instrukcji:

„chodź”, „zrób”, „weź”, „uważaj”, „przestań”, „musisz”.

Są to automatyzmy językowe. W stresie mózg tym bardziej wraca do tego, co zna najlepiej. Dlatego nie warto zaczynać od postanowienia: „Od jutra będę mówić wyłącznie deklaratywnie.” Znacznie skuteczniej potraktować to jak naukę nowego języka – zacznij od jednego komunikatu dziennie!

• Zauważ: „Załóż buty.”
• I spróbuj: „Buty są przy drzwiach.”

Potem dwa komunikaty, a potem pięć….

1. Ćwicz po fakcie

Nie udało się? Świetny materiał treningowy.

1. Wieczorem przypomnij sobie: „Powiedziałam: Natychmiast posprzątaj te klocki.”
2. I zastanów się: „Jak mogłabym powiedzieć to inaczej?”
3. Na przykład: „Widzę klocki na całej drodze do łóżka.” Mózg uczy się poprzez powtarzanie. Następnym razem nowe zdanie będzie trochę łatwiej dostępne.

2. Wybierz trzy własne „zdania ratunkowe”

Nie trzeba za każdym razem wymyślać idealnego komunikatu. Można nauczyć się trzech:

• „Widzę, że…”
• „Zastanawiam się…”
• „Mamy taki problem…”

I korzystać z nich wielokrotnie.

• „Widzę, że plecak został tutaj.”
• „Zastanawiam się, jak możemy to rozwiązać.”
• „Mamy taki problem: jest ósma, a samochód jeszcze stoi pod domem.”

To wystarczy na początek.

3. I jeszcze jedna ważna umiejętność: powiedzieć i… poczekać

To prawdopodobnie jedna z najtrudniejszych części.

• Mówimy: „Widzę, że buty zostały przy drzwiach.”

Dwie sekundy. I już chcemy dodać:

• „No?”
• „Słyszałeś?”
• „To co powinieneś zrobić?”
• „Buty!”
• „Ile razy mam mówić?”

Wtedy informacja ponownie zamienia się w presję. Spróbuj powiedzieć zdanie i dać dziecku czas na przetworzenie informacji. Czasami największą zmianą w komunikacji nie jest nowe zdanie. Jest nią cisza po tym zdaniu.

Celem nie jest posłuszeństwo

To być może najważniejsza różnica. Jeżeli używamy języka deklaratywnego wyłącznie jako sprytniejszej techniki skłonienia dziecka do wykonania polecenia, dziecko szybko to zauważy.

• Celem nie jest: „Jak powiedzieć to tak, żeby zrobił, czego chcę?”
• Bardziej pomocne pytanie brzmi: „Jak przekazać to, co jest dla mnie ważne, nie odbierając drugiej osobie podmiotowości?”

Wtedy zaczynamy budować coś znacznie większego niż chwilowe podporządkowanie. Budujemy doświadczenie:

• „Mogę mieć własne zdanie.”
• „Drugi człowiek też może mieć własne zdanie.”
• „Możemy się różnić i nadal być blisko.”
• „Granica nie oznacza odrzucenia.”
• „Nie muszę walczyć o każdą odrobinę kontroli.”
• „Potrafimy wspólnie rozwiązywać problemy.”

Od kontroli zewnętrznej do samoregulacji

Wychowanie nie powinno polegać na tym, żeby dorosły przez kilkanaście lat coraz skuteczniej sterował dzieckiem. Ostatecznie chcemy przecież czegoś odwrotnego: żeby młody człowiek potrafił kierować sobą.

• Żeby zauważył: „Jest zimno – potrzebuję kurtki.”, zamiast czekać: „Mama musi powiedzieć mi, żebym ją założył.”
• Żeby pomyślał: „Plecak blokuje przejście – przesunę go.”
• Żeby potrafił zauważyć własne potrzeby, przewidywać konsekwencje, podejmować decyzje, prosić o pomoc, stawiać granice i brać pod uwagę potrzeby innych.

Dlatego komunikacja wspierająca autonomię nie oznacza rezygnacji z wychowania. Jest wychowaniem do coraz większej samodzielności.

Nie musimy robić tego idealnie

Rodzic będzie czasem zmęczony, będzie się spieszył i powie: „Załóż wreszcie te buty!”.

I nic strasznego się nie stanie. Nie chodzi o stworzenie kolejnego standardu „idealnego rodzicielstwa”, według którego trzeba kontrolować każde wypowiadane zdanie. Chodzi o stopniowe poszerzanie repertuaru. Jeżeli przez lata naszym automatycznym językiem było: „zrób – przestań – chodź – musisz – szybciej” to nie zmienimy tego w jeden weekend, ale możemy:

1. Zacząć zauważać.
2. Potem próbować.
3. Potem poprawiać się.

A po pewnym czasie zdanie: „Widzę, że mamy tutaj problem. Zastanawiam się, jak możemy go rozwiązać” przestaje brzmieć jak wyuczona technika. Zaczyna odzwierciedlać sposób myślenia o relacji:

• Ja jestem ważny.
• Ty jesteś ważny.
• Problem też jest ważny.

Nie musimy jednak walczyć ze sobą, żeby go rozwiązać. I być może właśnie to jest najważniejszym celem takiej komunikacji.