Jeśli masz ADHD, autyzm lub rozpoznajesz u siebie cechy obu tych neurotypów (AuDHD), być może zastanawiasz się, jaka forma pomocy psychologicznej będzie dla Ciebie naprawdę skuteczna. To ważne pytanie, ponieważ nie każda terapia odpowiada na potrzeby osób neuroróżnorodnych.

Współczesne badania pokazują coraz wyraźniej, że najskuteczniejsze wsparcie nie polega na „naprawianiu” ADHD czy autyzmu. Pomoc psychologiczna przynosi najlepsze efekty wtedy, gdy pomaga zrozumieć własny sposób funkcjonowania, zmniejszyć cierpienie, budować dobrostan oraz rozwijać strategie dopasowane do indywidualnych potrzeb. Coraz więcej ekspertów wskazuje, że fundamentem skutecznej terapii powinno być podejście neuroafirmujące (neurodiversity-affirming).

Neuroafirmująca terapia – współczesny standard pracy z ADHD, ASD i AuDHD

Osoby z ADHD i autyzmem przez wiele lat często słyszały, że powinny bardziej się starać, lepiej organizować, mniej reagować emocjonalnie lub zachowywać się „normalniej”. Dla wielu oznaczało to lata maskowania, przeciążenia i poczucia bycia niewystarczającym.

Podejście neuroafirmujące zakłada coś zupełnie innego. ADHD i autyzm są postrzegane jako naturalne warianty ludzkiej różnorodności neurologicznej. Celem terapii nie jest eliminowanie cech neuroróżnorodności, lecz wspieranie osoby w tworzeniu życia zgodnego z jej potrzebami, możliwościami i wartościami.

W praktyce oznacza to między innymi:

  • odejście od zawstydzania i patologizowania różnic,
  • pracę nad samoakceptacją i tożsamością,
  • ograniczanie skutków chronicznego maskowania,
  • uwzględnianie potrzeb sensorycznych,
  • wspieranie samorzecznictwa i stawiania granic,
  • budowanie strategii funkcjonowania dopasowanych do konkretnej osoby.

Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) – najlepiej przebadana forma pomocy

Wśród metod psychoterapeutycznych najwięcej badań dotyczy terapii poznawczo-behawioralnej (CBT), szczególnie w pracy z osobami dorosłymi z ADHD oraz autyzmem.

Badania wskazują, że odpowiednio dostosowana CBT może skutecznie pomagać w redukcji:

  • lęku,
  • depresji,
  • przeciążenia psychicznego,
  • trudności z regulacją emocji,
  • niskiego poczucia własnej wartości,
  • problemów związanych z codziennym funkcjonowaniem.

Kluczowe jest jednak słowo „dostosowana”. Standardowa terapia poznawczo-behawioralna była tworzona głównie z myślą o osobach neurotypowych. Dlatego skuteczna terapia dla osób z ADHD, ASD czy AuDHD wymaga modyfikacji uwzględniających sposób przetwarzania informacji, funkcjonowanie wykonawcze, komunikację i wrażliwość sensoryczną.

ACT – terapia akceptacji i zaangażowania

Coraz więcej badań wskazuje również na skuteczność terapii ACT (Acceptance and Commitment Therapy).

ACT pomaga rozwijać elastyczność psychologiczną, czyli zdolność do działania zgodnie z własnymi wartościami nawet wtedy, gdy pojawiają się trudne emocje, stres czy niepewność. U osób autystycznych obserwowano zmniejszenie poziomu cierpienia psychicznego, poprawę nastroju i większą zdolność radzenia sobie z wyzwaniami codzienności.

Dla wielu osób z AuDHD ACT okazuje się szczególnie wartościowe, ponieważ pomaga odejść od ciągłej walki z samym sobą i skupić się na budowaniu życia zgodnego z własnymi potrzebami.

DBT i trening regulacji emocji

Wiele osób z ADHD i AuDHD doświadcza intensywnych emocji, impulsywności, przeciążenia lub trudności w odzyskiwaniu równowagi po stresie.

W takich sytuacjach pomocne mogą być elementy terapii dialektyczno-behawioralnej (DBT), obejmujące:

  • regulację emocji,
  • tolerancję dyskomfortu,
  • uważność,
  • skuteczną komunikację interpersonalną,
  • rozwijanie umiejętności samoregulacji.

Co powinno zawierać skuteczne wsparcie dla osoby z AuDHD?

Najnowsze badania pokazują, że nie sama metoda terapeutyczna decyduje o skuteczności pomocy. Równie ważne jest to, w jaki sposób terapeuta pracuje z osobą neuroróżnorodną.

Skuteczne wsparcie powinno obejmować:

  • Psychoedukację: Zrozumienie własnego neurotypu często przynosi ogromną ulgę. Pozwala spojrzeć na dotychczasowe doświadczenia z większą życzliwością i ograniczyć wieloletnie poczucie winy.
  • Pracę nad tożsamością: Wiele osób otrzymuje diagnozę dopiero w dorosłości. Proces integrowania nowej wiedzy o sobie może wiązać się zarówno z ulgą, jak i żalem, złością czy dezorientacją. Terapia pomaga przejść przez ten proces w bezpieczny sposób.
  • Wsparcie funkcji wykonawczych: Dotyczy to organizacji, planowania, zarządzania energią, podejmowania decyzji czy radzenia sobie z prokrastynacją.
  • Regulację emocji: Praca nad rozpoznawaniem przeciążenia, zapobieganiem wypaleniu oraz budowaniem indywidualnych strategii samoregulacji.
  • Uwzględnienie potrzeb sensorycznych: Coraz więcej badań podkreśla znaczenie pracy z profilem sensorycznym i dostosowywania otoczenia do potrzeb osoby neuroróżnorodnej.
  • Ograniczanie maskowania: Długotrwałe ukrywanie naturalnych sposobów funkcjonowania może prowadzić do wyczerpania, lęku i wypalenia. Terapia pomaga budować większą autentyczność i poczucie bezpieczeństwa w relacjach.

Jakiej terapii szukać?

Jeśli jesteś osobą z ADHD, autyzmem lub AuDHD, warto szukać specjalisty, który:

  • posiada wiedzę o neuroróżnorodności,
  • pracuje w podejściu neuroafirmującym,
  • dostosowuje metody pracy do indywidualnych potrzeb,
  • rozumie zjawisko maskowania i wypalenia neuroróżnorodnego,
  • traktuje Cię jako eksperta od własnych doświadczeń.

Najnowsze badania pokazują, że największe korzyści przynosi terapia, która łączy podejście neuroafirmujące z metodami opartymi na dowodach naukowych – przede wszystkim CBT, ACT oraz treningami regulacji emocji. Nie chodzi o to, aby stać się bardziej „neurotypowym”. Chodzi o to, aby lepiej rozumieć siebie, budować życie w zgodzie ze swoimi potrzebami i odzyskać poczucie sprawczości.