Diagnoza ADHD nie polega wyłącznie na sprawdzeniu, czy u danej osoby występują objawy nieuwagi, nadruchliwości lub impulsywności. Podobne trudności mogą pojawiać się również w przebiegu innych zaburzeń i chorób, w odpowiedzi na przewlekły stres lub traumę, w związku z zaburzeniami snu, przyjmowanymi substancjami czy lekami. ADHD może także współwystępować z innymi trudnościami i zaburzeniami. 

Dlatego ważnym elementem rzetelnego procesu diagnostycznego jest myślenie różnicowe – spojrzenie na cały obraz funkcjonowania Pacjenta i poszukiwanie możliwie najlepszego wyjaśnienia zgłaszanych trudności, a nie wyłącznie potwierdzanie lub wykluczanie ADHD. 

Diagnoza różnicowa to pogłębiony proces diagnostyczny, którego celem jest odpowiedź na pytanie, co najlepiej wyjaśnia obserwowane objawy: ADHD, inne zaburzenie lub stan kliniczny, współwystępowanie kilku trudności albo bardziej złożony przebieg, w którym poszczególne problemy wpływają na siebie nawzajem. 

Nie chodzi więc wyłącznie o „wykluczenie innych zaburzeń”. W wyniku pogłębionej diagnostyki może okazać się, że: 

• objawy są najlepiej wyjaśniane przez ADHD; 

• trudności mają inne źródło niż ADHD; 

• ADHD występuje, ale jednocześnie współwystępuje inne zaburzenie wymagające uwzględnienia w dalszym postępowaniu; 

• ADHD występuje, a związane z nim wieloletnie trudności mogły przyczynić się do rozwoju lub nasilenia innych problemów psychicznych; 

• dostępne informacje nie pozwalają jeszcze na jednoznaczne rozstrzygnięcie i konieczne jest dalsze pogłębienie diagnostyki. 

Diagnoza różnicowa nie oznacza automatycznie wykonywania dużego zestawu testów każdemu Pacjentowi. Jej zakres powinien wynikać z konkretnego pytania diagnostycznego, historii rozwoju oraz całego obrazu klinicznego danej osoby. 

Nie każdy Pacjent diagnozowany w kierunku ADHD potrzebuje dodatkowej, rozbudowanej diagnostyki psychologicznej. Pogłębienie diagnozy może zostać zaproponowane wtedy, gdy istnieje uzasadniona wątpliwość dotycząca źródła objawów, obraz kliniczny nie jest jednoznaczny albo zgłaszanych trudności nie można wystarczająco dobrze wyjaśnić wyłącznie ADHD. 

Szczególnie ważne są informacje dotyczące wczesnego rozwoju, dzieciństwa oraz sposobu funkcjonowania w kolejnych okresach życia. Pozwalają one ocenić nie tylko obecność objawów ADHD, ale również zauważyć cechy i wzorce funkcjonowania mogące wskazywać na inne lub współwystępujące trudności. 

Diagnoza różnicowa może być szczególnie pomocna m.in. przy podejrzeniu spektrum autyzmu, zaburzeń osobowości, depresji i zaburzeń lękowych, choroby afektywnej dwubiegunowej, zaburzeń związanych z traumą i przewlekłym stresem, zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych, trudności poznawczych, zaburzeń uczenia się i snu, wpływu substancji lub leków oraz problemów zdrowotnych mogących wpływać na uwagę, pamięć, aktywność, impulsywność lub funkcje wykonawcze. 

Pogłębienie diagnostyki może być wskazane również wtedy, gdy wyniki poszczególnych elementów badania są ze sobą niespójne, historia rozwoju nie odpowiada typowemu przebiegowi ADHD lub występują objawy, których samo ADHD nie wyjaśnia wystarczająco dobrze. 

Nie istnieje jeden uniwersalny „test na diagnozę różnicową”. Specjalista najpierw określa pytanie diagnostyczne i hipotezy wymagające sprawdzenia, a następnie dobiera odpowiednie metody diagnostyczne. 

W zależności od sytuacji proces może obejmować pogłębiony wywiad kliniczny, analizę historii rozwoju i funkcjonowania, analizę wcześniejszej dokumentacji, obserwację oraz – jeżeli jest to uzasadnione – odpowiednio dobrane badania psychologiczne lub konsultacje innych specjalistów. 

Test psychologiczny jest jednym ze źródeł informacji, a nie diagnozą samą w sobie. Wnioski powinny wynikać z integracji wszystkich dostępnych danych. 

Celem procesu diagnostycznego nie jest jak najszybsze potwierdzenie ADHD, lecz możliwie trafne wyjaśnienie trudności Pacjenta. Problemy z koncentracją nie zawsze oznaczają ADHD, trudności społeczne nie zawsze oznaczają spektrum autyzmu, a wahania nastroju mogą mieć różne przyczyny. Jednocześnie występowanie jednego zaburzenia nie wyklucza współwystępowania drugiego. 

Skierowanie na dodatkową diagnozę nie oznacza więc, że wcześniejsza część procesu została przeprowadzona nieprawidłowo. Przeciwnie – może być konsekwencją zauważenia informacji, które wymagają dokładniejszego sprawdzenia. 

W ALMIE zakres diagnostyki powinien odpowiadać rzeczywistym potrzebom konkretnego Pacjenta, a wnioski powinny opierać się na całym obrazie klinicznym, nie na wyniku pojedynczego testu.